Litunarferlið

Jurtalitun er aldagömul hefð og verið stunduð hér frá því land byggðist.  Verkhefðin hefur varðveist mann fram af manni. 

Í stórum dráttum er ferlið þannig að fyrst er bandið gert klárt með því að útbúa hespur og bandið þvegið. Gott er að láta hespurnar liggja í sápuvatni yfir nótt og skola svo vel. Gæta verður þess að vinda ekki hespurnar aðeins kreista vel. Bandið er svo látið í hreint vatn blönduðu ediki.

Jurtirnar eru tíndar og soðnar í vatni í um tvær klukkustundir. Nú eru jurtirnar teknar uppúr og síaðar vel frá litunarleginum.  Þá er kominn tími á að setja bandið í löginn. Bandið er kreist vel og sett blautt í pottinn í heitan litunarlöginn. Bandið má ekki sjóða en hitinn þar að vera nálægt suðu. Eftir 1-3 tíma er bandið tilbúið og tekið uppúr og skolað úr köldu/volgu vatni.  Á meðan bandið er í pottinum þarf af og til að hreyfa við bandinu svo það litist jafnar.  Hægt er að láta bandið kólna í pottinum en þá þarf að gæta þess að það fljóti vel yfir það annars mislitast bandið.

Á ýmsum miðalda og víkingahátíðum má sjá fólk úti undir beru lofti með pott á hlóðum við að jurtalita.

 

Hér er mynd frá Grettishátíð á Laugarbakka síðastliðið sumar.

Til eru tvö lítil íslensk rit um jurtalitun sem komu út 1919 og 1942. Jenný Karlsdóttir á Akureyri hefur endurútgefið  þessi rit en þau voru löngu ófáanleg. Í þeim er að finna ýmsan fróðleik um jurtalitun. Farið er nákvæmlega í allt ferlið. Ýmis kemisk efni voru notuð með jurtunum til að fá skarpari lit eða nýjan lit.Þessi efni eru m.a.  álún, vínsteinn, járnvítrol, koparvítrol, brennisteinssýra .  Greinar um jurtalitun eru einnig til í eldri blöðum t.d. Húsfreyjunni. 

Dæmi um jurtir sem notaðar hafa verið frá fornu fari eru:

• birkilauf
• beitilyng
• elfting
• gulmaðra
• haugarfi
• litunarmosi
• fjallagrös
• sortulyng
• njóli
• hreindýramosi

Skemmtilegt er að prófa sig áfram með það sem manni dettur í hug. Lúpínan er t.d. mjög góð og eins hundasúran.  Laukhýði bæði gult og rautt er mjög gott að nota og ýmislegt sem vex í görðum eins og asparblöð,  ranfang og rabarbari en úr honum má nota blöðin, leggina og rótina.

---